Những tồn tại, bất câp và vướng mặc nổi cộm hiện nay trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất?

Khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

- Tái định cư hay hỗ trợ tái định cư đều là những hình thức của cơ quan nhà nước thực hiện hỗ trợ cho cá nhân, tổ chức, cộng đồng dân cư khi Nhà nước thu hồi đất ở.

- Theo quy định Luật đất đai năm 2013 tái định cư là một khái niệm mang nội hàm khá rộng, dùng để chỉ những ảnh hưởng tác động đến đời sống của người dân do bị mất tài sản và nguồn thu nhập trong quá trình phát triển dự án gây ra, bất kể có phải di chuyển hay không và các chương trình nhằm khôi phục cuộc sống của người bị thu hồi đất.

- Tái định cư bao hàm cả việc thực hiện chính sách bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất. Tái định cư theo nghĩa hẹp là quá trình di chuyển người dân đến nơi ở mới

- Hỗ trợ tái định cư là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi thông qua đào tạo nghề mới, bố trí nơi làm việc, trợ cấp kinh phí di dời đến địa điểm mới. Sau khi nhận được bồi thường, người dân có trách nhiệm phải di dời đến nơi ở mới.

Quy định hiện hành của pháp luật liên quan đến việc bồi thường hỗ trợ tái định cư:

- Nghị định số 06/2020/NĐ-CP sửa đổi Điều 17 Nghị định 47/2014/NĐ-CP quy định việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Nghị định được Chính Phủ ban hành ngày 03/01/2020; có hiệu lực từ ngày 20/02/2020.

- Để thực hiện dự án đầu tư do Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, Thủ tướng Chính phủ chấp thuận chủ trương đầu tư mà phải di chuyển cả cộng đồng dân cư, làm ảnh hưởng đến toàn bộ đời sống, kinh tế - xã hội, truyền thống văn hóa của cộng đồng; dự án thu hồi đất liên quan đến nhiều tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Trong đó, bộ, ngành có dự án đầu tư có trách nhiệm chủ trì, phối hợp với Ủy ban nhân dân cấp tỉnh nơi có đất thu hồi xây dựng khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư trình Thủ tướng Chính phủ xem xét quyết định và phải bảo đảm kinh phí cho việc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư theo quy định. Khung chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bao gồm những nội dung chủ yếu: Diện tích từng loại đất dự kiến thu hồi;

- Số tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất trong khu vực dự kiến thu hồi đất; dự kiến mức bồi thường, hỗ trợ đối với từng loại đối tượng thu hồi đất; dự kiến giá đất bồi thường đối với từng loại đất, từng loại vị trí; Phương án bố trí tái định cư (dự kiến số hộ tái định cư, địa điểm, hình thức tái định cư); Dự kiến tổng số tiền bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và nguồn vốn để thực hiện; Dự kiến tiến độ thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; Dự kiến thời gian và kế hoạch di chuyển, bàn giao mặt bằng.

Những tồn tại, vướng mắc nổi cộm trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.

1. Việc xác định giá đất

Đây là vấn đề muôn thuở trong quá trình giải phóng mặt bằng dự án. Ta có thể bắt gặp rất nhiều hình ảnh người bị thu hồi đất không đồng ý với phương án bồi thường do Hội đồng đền bù đưa ra, không tự nguyện thực hiện quyết định thu hồi đất, thậm chí còn quyết liệt chống trả khi bị cưỡng chế thu hồi. Mặc dù hiện nay, nhà nước đã và đang rất chú trọng đến việc thẩm định giá đền bù đất sao cho sát với giá thị trường nhất, ta có thể thấy thông qua các phương pháp định giá đất được quy định chi tiết tại khoản 1, 2, 3, 4 của Điều 4 trong Nghị định số 44/2014/NĐ-CP. Tuy nhiên, tuy nhiên trên thực tế cho thấy đôi khi người bị thu hồi đất vẫn cảm thấy chưa thỏa đáng với mức giá mà nhà nước bồi thường.

2. Cơ quan tổ chức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa tuân thủ đúng quy định pháp luật.

Công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư bình thường đã rất phức tạp, việc cơ quan chức năng mập mờ trong quy hoạch, kế hoạch và tổ chức thực hiện đã gây ra nhiều khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng, ảnh hưởng tới sự phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời gây ra nhiều bức xúc trong dư luận nhân dân.

Vấn đề lỗi trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư xảy ra ở nhiều địa phương và mang tính hệ thống. Hiện trạng này có thể xuất phát từ sự yếu kém trong việc am hiểu pháp luật của cán bộ đất đai, cũng có thể xuất phát từ ý chí chủ quan, cố tình làm sai lệch pháp luật để hưởng lợi riêng của một bộ phận không nhỏ cán bộ, người có quyền trong việc tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Việc cán bộ làm công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không công khai kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất, phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư cho người dân biết làm cho người bị thu hồi đất không có được những thông tin cần thiết, diễn ra khá phổ biến. Ở một số địa phương, còn diễn ra tình trạng cán bộ đất đai có tình làm sai pháp luật, không công bằng trong bồi thường, gây ra nhiều bức xúc, dẫn đến việc khiếu kiện kéo dài.

3. Người sử dụng đất chưa chấp hành nghiêm chỉnh quyết định thu hồi đất của Nhà nước.

Ý thức chấp hành pháp luật chưa cao của người dân: Tình trạng lấn chiếm đất công, làm nhà trái phép, mua, bán, đổi, tặng cho nhà đất theo hình thức viết tay, trao giấy tờ qua tay,…đã tạo ra sự lộn xộn trong quản lý và sử dụng đất đai. Điều này gây ra áp lực lớn cho công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất.

4. Vấn đề tái định cư còn chậm và chưa được quan tâm đúng mức

- Luật đất đai năm 2013 quy định đối với trường hợp thu hồi đất ở, trước khi thu hồi đất UBND cấp tỉnh phải xây dựng khu tái định cư đối với người có đất bị thu hồi. Tuy nhiên, trên thực tế nhiều dự án ở địa phương lại thực hiện ngược lại. Các nhà đầu tư không thực hiện đúng cam kết hỗ trợ tiền thuê chỗ ở cho người dân trong thời gian tạm cư, tạm tái định cư, dẫn đến tình trạng lo lắng cho nhân dân.

- Hiện nay, một số địa phương còn không có sẵn quỹ đất để phục vụ cho tái định cư, điều này dẫn đến nhiều bất cập trong thực hiện các dự án cũng như ổn định đời sống cho nhân dân thuộc diện phải di chuyển.